Αντιλαβές: Μύθοι και παραμύθια

‘Let us go then, you and I,

When the evening is spread out against the sky

Like a patient etherized upon a table’

T.S. Eliot, The Love Song of J. Alfred Prufrock (1917)

Περί αττικής τραγωδίας ξανά ο λόγος…Ποιά είναι η γενεσιουργός δύναμη αυτών των αριστουργημάτων της ανθρώπινης σκέψης και δημιουργίας; Μια σύγκρουση γεννά το τραγικό. Ο Hegel τήν προσδιορίζει ως μια σύγκρουση μεταξύ δυο εξίσου ηθικά νομιμοποιημένων αξιών. Κοντολογίς, μια σύγκρουση μεταξύ δυο ‘δικαίων’, όπου δύσκολα μπορεί κανείς να προκρίνει το ένα έναντι του άλλου. Ο Nietzsche μιλάει για την σύγκρουση μεταξύ του Απολλώνιου και του Διονυσιακού. To Απολλώνιο στοιχείο είναι ο ορθολογισμός και το μέτρο· το Διονυσιακό τα πάθη, τα ορμέμφυτα, το άγαν. Έχει δίκιο ο Κρέων με την πίστη του στους νόμους μιας συγκροτημένης πολιτείας ή η Αντιγόνη με την πίστη στα άγραφα των χθόνιων θεών; Ο Ορέστης είναι ένας ανόσιος μητροκτόνος ή ο δίκαιος εκδικητής του στυγερού φονικού του βασιλιά και πατέρα του; Ο Αίας είναι ένας αλλαζόνας που χάνει τα λογικά του κι εξευτελίζεται επειδή αψήφισε την βοήθεια των θεών ή ο άριστος των Αχαιών που δεν τού απoμένει καμμία άλλη επιλογή από την αυτοχειρία; Ο Οιδίπους είναι ο μιαρός πατροκτόνος και αιμομίκτης ή ο συνεπής και ορθολογιστής άρχοντας που αναζητεί την αλήθεια αδιαφορώντας για το τίμημα; Η Μήδεια είνα η ρυπαρή παιδοκτόνος ή μια γυναίκα ξένη σ᾽έναν τόπο ανοίκειο προδομένη απ’τον άντρα που αγαπάει; Οι Πέρσες είναι οι βάρβαροι εχθροί της πατρίδας ή οι συντετριμμένοι πρεσβύτες που θρηνούν τον χαμό των παιδιών τους; Οι τραγικοί ποιητές φωτίζουν και τις δυο πλευρές, γιατί γνωρίζουν εις βάθος τα ανθρώπινα· γιατί γνωρίζουν ότι δεν υπάρχει μία και μόνη απάντηση, μία και μόνη αλήθεια.

Σε αντίθεση με την αρχαία αυτή οπτική τα παραμύθια που διαβάζουμε στα παιδιά μας σ’όλα τα μήκη και πλάτη του δυτικού κόσμου υπογραμμίζουν μια σαφή διάκριση ανάμεσα στο καλό και το κακό. Και πάντοτε το κακό συντρίβεται και το καλό θριαμβεύει. Στα παραμύθια υπάρχει πάντοτε happy end! Θα μπορούσαμε να φανταστούμε το παραμύθι της Κοκκινοσκουφίτσας ιδωμένο μέσα από την ματιά του ‘κακού’ λύκου ή να προτρέψουμε τα παιδιά μας να μπούν στη θέση της ‘κακιάς’ μητριάς της Σταχτοπούτας και να αναρωτηθούν μήπως έχει κι αυτή ‘τα δίκια της’; Μήπως θα ήταν χρήσιμο να αλλάζαμε λίγο την έκβαση των παραμυθιών και να δείχναμε στα παιδιά μας ότι η ζωή δεν είναι πάντα η νίκη της μιας πλευράς έναντι της άλλης αλλά μάλλον πολύ πιο σύνθετη; Το πρώτο αντεπιχείρημα θα ήταν ίσως ότι μετά την επικράτηση της ηθικής του Χριστιανισμού άλλαξε πλήρως η θέαση της πραγματικότητάς μας. Για ποιον Χριστιανισμό μιλάμε όμως; Σίγουρα όχι γι’αυτόν της άκρας συγκατάβασης όπου ο πρώτος που εισέρχεται στον παράδεισο είναι ο ληστής! Άλλοι θα ισχυριστούν ότι τα παιδιά μας δεν είναι ώριμα να αντιληφθούν την πολυπλοκότητα της πραγματικότητας και χρειάζονται μια δυϊκή ανάγνωσή της ώστε να έχουν τα πάντα ταξινομημένα στο μυαλό τους. Έτσι είναι εάν έτσι νομίζουμε. Μπορούμε να εντοπίσουμε ένα ανάλογο στην μουσική. Γιατί άραγε δεν μας ελκύει η ατονική μουσική με τις διαφωνίες της κι η βυζαντινή ή η δημοτική μας με τα μικροδιαστήματα και τις έλξεις της; Ίσως γιατί εξ απαλών ονύχων μάς έμαθαν να ακούμε μείζονες και ελάσσονες κλίμακες κι ‘ορθόδοξες’ αρμονικές συνηχήσεις. Χωρίς να το θέλουμε-ή μήπως το θέλουμε;-με τον τρόπο που είναι δομημένη η εκπαίδευση μεταγγίζουμε στα παιδιά μας μια ‘τραγικά’ μονοσήμαντη ηθική και αισθητική καλλιέργεια, που φοβάμαι ότι τα δυσκολεύει αφάνταστα να αναπτύξουν την ορθή κρίση, να επικοινωνήσουν με τους άλλους ανθρώπους, να εναρμονιστούν με την φύση που μάς εμπεριέχει. Οι μεγάλοι τραγικοί μπορούν νομίζω να μάς δείξουν το δρόμο ακόμη μια φορά…

Το κείμενο είναι εμπνευσμένο από τις διαδικτυακές παραδόσεις του καθηγητή της Φιλοσοφικής σχολής Αθηνών κ. Βασιλείου Βερτουδάκη στον ‘Οιδίποδα Τύραννο’ του Σοφοκλή καθώς και από τα παρακάτω έργα:

‘Εισαγωγή στην Αισθητική’, Γκέοργκ Χέγκελ, μτφ Γιώργος Βελούδης, εκδ. Πόλις, 2000

‘The Birth of  Tragedy,’ Friedrich Nietzsche, translated by Douglas Smith, Oxford World’s Classics, Oxford University Press, 2008

Η εικόνα φέρει τον τίτλο ‘Ο Οιδίπους και η Σφίγγα’ και φιλοτεχνήθηκε από τον Salvador Dalí το 1964.

Ακούστε παρακάτω την εισαγωγή από το μουσικό δράμα του Richard Wagner (1813-1883) ‘Τριστάνος & Ιζόλδη’ στην μοναδική ερμηνεία του έργου από τον Carlos Kleiber (1930-2004).  H εναρκτήρια συγχορδία-που έχει μείνει στην ιστορία της τέχνης ως η ‘συγχορδία του Τριστάνου’-θεωρείται η απαρχή της μοντέρνας μουσικής, όπως ακριβώς οι παραπάνω στίχοι του T.S. Eliot εγκαινιάζουν την μοντέρνα ποίηση.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s