Diversity fair

 

‘Anything capable of arousing passion in its favour
 will surely raise as much passion against it’

Ernest Hemingway

 

Μανταμάδος, Λέσβος. Παραμονή της Κυριακής των Μυροφόρων. Πιστοί έχουν μαζευτεί από νωρίς γύρω από το μοναστήρι, για να προσκυνήσουν την εικόνα του Ταξιάρχη, αλλά και για να δούν το κουρμπάνι που θα θυσιαστεί στον Άγιο. Κάποια στιγμή, φέρνουν τον ταύρο στο προαύλιο του μοναστηριού. Είναι στολισμένος με ένα στεφάνι από πολύχρωμα λουλούδια, περασμένο γύρω από το λαιμό του. Ο πιστός που τον πρόσεφερε τάμα στον Άγιο τον θανατώνει με ένα πιστόλι που καρφώνει ένα κεντρί ανάμεσα στα μάτια του κτήνους. Το ζώο πέφτει βαρύ στο χώμα. Ακολουθεί ο έμπειρος σφαγέας που κόβει τον λαιμό του ταύρου και το αίμα αναβλύζει και χύνεται παντού. Οι πιστοί εκστασιασμένοι πλησιάζουν το άψυχο ζώο. Βάφουν βαμβάκια με το αίμα του και τα παίρνουν για φυλαχτά. Άλλοι με το αίμα σχηματίζουν το σημείο του σταυρού στο μέτωπο και στα χέρια τους. Ο Άγιος να είναι βοηθός τους. Σε αυτούς και τις οικογένειές τους. Ο ταύρος θα κομματιαστεί και τα καζάνια θα βράζουν όλο το βράδυ. Θα φτιάξουν οι οικοδεσπότες το κισκέκ, από κρέας και σιτάρι και ρεβύθια, να φιλέψουν τους προσκυνητές που έχουν έρθει από παντού, πολλοί ακόμα και με τα πόδια, και που θα ξενυχτήσουν απόψε έξω από το μοναστήρι, περιμένωντας να ξημερώσει η μέρα η μεγάλη της γιορτής. Στη ραψωδία λ’ της Οδύσσειας, τη Νέκυια, ο Οδυσσέας κατεβαίνει στον κόσμο των νεκρών, για να συναντήσει τον Τειρεσία και να ζητήσει χρησμό. Στα πέρατα του ‘βαθυρρόου’ ωκεανού, στη γη των Κιμμερίων, βρίσκεται η πύλη του βασιλείου των νεκρών. Εκεί φτάνει ο Οδυσσέας με δυο συντρόφους του κι αμέσως ετοιμάζει τη θυσία των προβάτων ‘στον Άδη τον πανίσχυρο’ και ‘στην τρομερή Περσεφόνη’, προτού ανταμώσει τις ψυχές των τεθνεώτων. ‘Εκεί λοιπόν ο Περιμήδης και ο Ευρύλοχος τα ιερά σφάγια κρατούσαν· κι εγώ το ξίφος το οξύ απ’το μηρό τραβώντας άνοιξα τάφρο όσο μια πήχη κάθε πλευρά, γύρω σ’αυτήν σπονδές έκανα προς όλους τους νεκρούς, με μέλι και με γάλα πρώτα, έπειτα με γλυκό κρασί, και τρίτο πάλι με νερό· και επάνω απίθωσα κριθάλευρο λευκό…και όταν αυτούς, τα πλήθη των νεκρών, μ’ευχές και ικεσίες λιτάνευσα, τα πρόβατα αρπάζοντας έκοψα το λαιμό τους πάνω στην τάφρο, και έρεε το μαύρο αίμα· και συγκεντρώθηκαν από το Έρεβος οι ψυχές των νεκρών που κάθε πνοή είχαν αφήσει…Τότε αμέσως παρακινώντας πρότρεψα τα πρόβατα,…,γδέρνωντας να τα κάψουν, και στους θεούς ευχές να κάνουν…’*.

Αυτές τις δυο σκηνές τις χωρίζει ένα χάσμα αιώνων. Κι όμως οι ομοιότητές τους δεν είναι λίγες. Το έθιμο της ταυροθυσίας στον Ταξιάρχη είναι παλιό, πολύ παλιό, χάνεται στους αιώνες. Πριν 3 χρόνια, μετά από αντιδράσεις φιλοζωικών σωματίων οι εισαγγελικές αρχές του νησιού αποφάσισαν να σταματήσει να γίνεται η δημόσια σφαγή και θυσία, ‘για να τηρηθούν οι υγειονομικοί κανονισμοί αλλά και ο νόμος περί προστασίας των ζώων’. Οι κάτοικοι αντέδρασαν. Αυτό είναι το κουρμπάνι των προπαππούδων τους. Γι’αυτούς κάτι λέει, που εμείς ‘τα παιδιά των πόλεων’ αδυνατούμε να κατανοήσουμε. Είναι ο υποδόριος σύνδεσμος τους με το παρελθόν, με τις ψυχές των γεννητόρων τους, με τα ‘αποθαμένα’ τους. Είναι ο απόηχος μια αρχαίας παράδοσης. Τα παιδιά δεν πρέπει να βλέπουν τη σφαγή των ζώων, υποστηρίζουν κάποιοι, όπως δεν πρέπει να δούν και τον παππού ή τη γιαγιά τους να ξεψυχάει. Σκέφτομαι ότι όσοι από εμάς μεγαλώσαμε σε αστικά περιβάλλοντα, ίσως είμαστε η τελευταία γενιά που διατηρούμε στην μνήμη μας ακόμη κάποιες εικόνες από τη ζωή της υπαίθρου, από τη ζωή των τελευταίων αληθινών αγροτικών πληθυσμών της Ελλάδας. Είμαι αρκετά τυχερός να έχω τέτοιες αναμνήσεις. Θυμάμαι λοιπόν τον παππού μου να σφάζει το κατσίκι της Λαμπρής κάθε Πάσχα. Ποτέ δεν μας απέτρεψαν είτε ο παππούς είτε οι γονείς μας να παραστούμε στην ‘ιεροτελεστία’. Και παρότι ποτέ δεν ρώτησα τον παππού πώς αισθανόταν γι’αυτό, είμαι σίγουρος ότι λυπόταν βαθιά, γιατί το πονούσε το ζώο. Τον είχα δεί να κλαίει με λυγμούς όταν ψόφησε το γαϊδουράκι του, σύντροφος και συνοδοιπόρος του για χρόνια. Οι άνθρωποι τότε σκέφτονταν απλά. Το Πάσχα είναι χαρά και γιορτή μεγάλη. Θα σφάξουμε ένα ζώο, για να φάμε και να ευχαριστήσουμε τους μουσαφίρηδες, τα παιδιά και τα εγγόνια μας, που τους βλέπουμε δυο φορές το χρόνο, αλλά και τους γείτονες και τους συγχωριανούς, που θα κάνουν την τιμή να μας επισκεφτούν. ‘Η τράπεζα γέμει, τρυφήσατε πάντες’. Η σφαγή γίνεται αφορμή για μετοχή στην κοινή χαρά. Αναρωτιέμαι μήπως σήμερα έχουμε κάνει τη σκέψη και τις ζωές μας πολύ περίπλοκες. Κάποιοι θα πούν ότι οι εποχές και τα ήθη αλλάζουν και είναι αλήθεια. Τί άλλαξε από τον Όμηρο ως τις μέρες μας; Πολλά· αλλά καθοριστική χωρίς αμφιβολία για τον δυτικό πολιτισμό ήταν η επικράτηση του Χριστιανισμού. Με το Χριστιανισμό, η αιματηρή θυσία μετατρέπεται σε αναίμακτη. Και κάτι ακόμη θεμελιώδες. Δεν σφάζουμε πλέον στο θυσιαστήριο ζώα στους θεούς μας· αντ’αυτού ο Θεός θυσιάζεται για εμάς. Το ψωμί και το κρασί μετουσιώνονται σε σώμα κι αίμα Χριστού. Όμως είτε έτσι είτε αλλιώς τα υλικά είναι κοινά. Το γλυκό κρασί της θείας κοινωνίας και το σιτάρι του κισκέκ, είναι αυτά τα ίδια υλικά που χρησιμοποιεί κι ο Οδυσσέας, για να εξευμενίσει τους θεούς. Το νήμα της μεταφυσικής είναι κοινό και ένα. Και ταυτόχρονα υπάρχει αυτό το ίδιο βαθύ αίσθημα δικαιοσύνης. Σου προσφέρω και σου ζητώ να μου δώσεις κι εσύ. Ο Έλληνας μιλάει στους θεούς του σαν ίσος προς ίσον. Νέα και αρχαία έθιμα, καινούριες και παλιές συνήθειες, Χριστιανισμός και παγανισμός φαίνονται να μπερδεύονται άρρηκτα στον Μανταμάδο. Όμως όπως κι αν ονοματίσει κανείς το θείο, Ταξιάρχη ή Περσεφόνη, υπόγεια κρύβεται η ίδια ανάγκη του ανθρώπου να επικοινωνήσει μαζί του. Αυτό είναι ‘βαρβαρότητα’ ακούγεται από την άλλη πλευρά για το έθιμο στον Μανταμάδο. ‘Η πίστη σε δεισιδαιμονίες χρήζει ψυχιατρικής εξέτασης’. Κι ο Αγαμέμνων θυσίασε την Ιφιγένεια στην Αυλίδα. Μήπως θα πρέπει να αρχίσουμε κι εμείς τις ανθρωποθυσίες, επειδή αποτελεί μέρος της ‘παράδοσής’ μας; Πόσο δυσδιάκριτο είναι μερικές φορές το ‘μέτρο’ και η ‘κοινή λογική’;

Ο Ross Daly , ο Ιρλανδός μουσικός που ήρθε πριν περισσότερο από 30 χρόνια κι εγκαταστάθηκε στην Κρήτη, για να ασχοληθεί με την παραδοσιακή Κρητική μουσική και ευρύτερα με τις μουσικές της Ανατολής, λέει για την παράδοση πολύ εύστοχα ότι όλα τα στοιχεία της δεν έχουν κατ’ανάγκη και διαχρονική αξία. Υπάρχουν και στοιχεία που είναι απλώς συνήθειες οι οποίες διαιωνίζονται, χωρίς οι πολλοί να εξετάζουν την αξία τους ή το ποιές πραγματικές ανάγκες μπορεί ενδεχομένως να καλύπτουν ή όχι στις μέρες μας. Η χρήση όπλων, λέει, για παράδειγμα στα πανηγύρια στην Κρήτη είναι προφανώς κάτι κακό. Τί είναι όμως καλό και τί κακό; Και για ποιούς είναι κάτι καλό και κάτι κακό; Ο νόμος και η ηθική είναι δυο ομόκεντροι κύκλοι. Ο γραπτός και ο άγραφος νόμος. Ο μέσα κύκλος, ο πιο μικρός είναι ο νόμος. Ο έξω, ο πιο μεγάλος η ηθική· πράγματα που δεν τιμωρούνται από το νόμο, αλλά που δεν μας ‘επιτρέπεται’ από τον κοινωνικό μας περίγυρο να κάνουμε. Κι αυτά είναι πολύ περισσότερα από τις απαιτήσεις των νόμων. Ο νόμος διαμορφώνεται σε κάθε εποχή και σε κάθε κοινωνία βάσει των αξιών και του κοινού περί δικαίου αισθήματος. Κατά κάποιο τρόπο ο νόμος εμπεριέχεται και κανοναρχείται από την κοινή ηθική. Οι επιταγές της ηθικής με τη σειρά τους μεταβάλλονται από εποχή σε εποχή κι από τόπο σε τόπο. Και γι’αυτό η ηθική και κατά συνέπεια και ο νόμος που εκπορεύεται απ’αυτήν έχουν μια σχετικότητα. Δεν έχουν απόλυτη αξία, γιατί τότε θα παρέμεναν αμετάβλητα και αναλλοίωτα ανά τους αιώνες. Είναι πολύ σημαντικό νομίζω να συνειδητοποιήσει κανείς αυτήν την σχετικότητα, γιατί τότε θα μπορέσει να αποφύγει τον φανατισμό και την βεβαιότητα για την ορθότητα των απόψεών του. Για τους Μανταμαδιώτες (ή τουλάχιστον για την πλειοψηφία τους) η ταυροθυσία ούτε ανήθικη ούτε παράνομη ούτε βάρβαρη πράξη είναι στη συνείδησή τους. Για την ιδιοσυγρασία, την ιστορία, τον λαϊκό πολιτισμό και την παράδοση της περιοχής είναι κάτι τόσο φυσικό όσο κι η ανατολή του ήλιου κάθε πρωί από την απέναντι ακτή. Μερικά πράγματα είναι τόσο φυσικά όσο η αγάπη της μητέρας προς το παιδί· δεν χρήζουν ανάλυσης.

Ανάλογο παράδειγμα αποτελούν πιστεύω οι ταυρομαχίες στην Ισπανία, που τόσο πολύ έχουν κατακριθεί από πολλούς και την κατάργηση των οποίων έχουν σκεφτεί συχνά να επιβάλουν οι ισπανικές κυβερνήσεις κατά το παρελθόν. Ή η περίφημη fiesta του San Fermín στην Pamplona, η γιορτή που γίνεται κάθε Ιούλιο στην πόλη προς τιμήν του προστάτη αγίου της και κρατάει μιαν ολόκληρη εβδομάδα. Κάθε μέρα οι ταύροι αφήνονται να ξεχυθούν μαινόμενοι στα στενά σοκάκια της πόλης κυνηγώντας κατοίκους και επισκέπτες, προτού οδηγηθούν στην αρένα των ταυρομαχιών. Ο Ernest Hemingway, που περιέγραψε γλαφυρά την fiesta στο βιβλίο του Fiesta: The sun also rises, γνωστός για τον ενθουσιασμό του για τις ταυρομαχίες, έλεγε τα εξής: ‘Οι ταυρομαχίες είναι η μόνη τέχνη στην οποία ο καλλιτέχνης θέτει σε κίνδυνο την ίδια του τη ζωή και το μεγαλείο της απόδοσης του εναπόκειται στο αίσθημα τιμής που τον διακατέχει’. Κι ακόμα: ‘Οι ταυρομαχίες δεν είναι ένα άθλημα. Είναι μια τραγωδία. Μια μεγάλη τραγωδία. Η τραγωδία είναι ο θάνατος του ταύρου. Όμως χρειάζεται να βρούμε κάποια εξήγηση…συμβολίζει την πάλη του ανθρώπου με το θηρίο…’. Νομίζω εδώ είναι το μυστικό κι η δυσκολία μαζί. Να εγκαταλείψουμε την επιφάνεια και να διεισδύσουμε στο βάθος. Να προσπαθήσουμε να βρούμε μιαν εξήγηση και να κατανοήσουμε τη βαθύτερη έννοια και τους συμβολισμούς όλων αυτών των παραδόσεων. Τί σημαίνει το κυνήγι των ταύρων για έναν γηγενή της Pamplona, ένα έθιμο που τελείται αδιαλείπτως από το 1126 μΧ; Δεν είναι όλα μόνο λογική αλλά και πολλά άλλα πέραν αυτής.

Πρόσφατα ακούσα ότι ο Simon Cowell, ένας εξαιρετικά προβεβλημένος μουσικός παραγωγός στην Μ. Βρετανία, ξεκίνησε εκστρατεία, για να σταματήσει τους Νοτιοκορεάτες να εκθρέφουν και να τρώνε σκύλους, συνήθεια που αποτελεί μέρος της κουλτούρας τους από αιώνες. ‘Πώς μπορείς να τρώς τον…φίλο σου;’ αναρωτιέται ο Cowell. Η υποκρισία είναι προφανής. Η πλειοψηφία των ανθρώπων που ζούν στις δυτικές κοινωνίες δεν έχουν κανένα πρόβλημα να τρώνε μια πλειάδα άλλων ζώων, αλλά έχουν πρόβλημα με τη βρώση των σκύλων. Πέραν όμως της υποκρισίας, υπάρχουν εδώ ακόμη δύο κατά τη γνώμη μου προβληματικές αντιλήψεις. Η πρώτη νομίζω ότι είναι μια οίηση πολιτισμικής ανωτερότητας. Επειδή είμαστε πιο πλούσιοι και πιο ισχυροί, ο πολιτισμός μας είναι ανώτερος και εσείς είστε βάρβαροι και θα πρέπει να σας εκπολιτίσουμε. Λες κι οι πολιτισμοί μπορούν να μπούν στη ζυγαριά και να μετρηθεί το ειδικό τους βάρος. Τέτοιες συμπεριφορές δεν διαφέρουν πολλοί από τη συμπεριφορά των conquistadores στον Νέο Κόσμο και των Κεντροευρωπαίων αποικιοκρατών στην Αφρική. Στο όνομα ενός τέτοιου ‘εκπολιτισμού’ διεπράχθησαν φρικτά εγκλήματα. Η δεύτερη προβληματική αντίληψη είναι η μισαλλοδοξία. Ό,τι είναι ξένο, δεν μας αρέσει· θέλουμε όλοι να είναι σαν κι εμάς. Ό,τι είναι ξένο δεν το καταλαβαίνουμε και γι’αυτό το θεωρούμε υποδεέστερο και το υποτιμούμε. Αλήθεια τί αξία θα είχε αυτός ο κόσμος εάν όλοι σκεφτόμαστε το ίδιο, ντυνόμαστε το ίδιο, τρώγαμε το ίδιο, ακούγαμε την ίδια μουσική, μιλούσαμε την ίδια γλώσσα και πιστεύαμε στον ίδιο Θεό; Μια πολιτισμική ομογενοποίηση, μια θλιβερή ομοιομορφία. Κι όσο κι αν η δυτική κουλτούρα έχει βάρβαρα επικρατήσει σε ένα μεγάλο μέρος της υφηλίου, υπάρχουν ακόμα πολιτισμοί μακραίωνοι, με γερά και βαθιά θεμέλια, που αντιστέκονται και αποτελούν ανεκτίμητο πλούτο για το ανθρώπινο γένος.

Γράφω αυτές τις σκέψεις αντικρύζοντας απέναντι μου ένα μικρό ξύλινο αγαλματίδιο του θεού Ganesh, δώρο πολύτιμο καλού φίλου. Ο Ganesh είναι ο ελεφαντόμορφος θεός των Ινδών, με τον ένα χαυλιόδοντα και τα τέσσερα χέρια, ο θεός της σοφίας, της μάθησης, της ευφορίας και της καλοτυχίας. Ο θεός που οι Ινδοί πιστεύουν ότι έγραψε το θρυλικό τους έπος το Mahabharata· όταν μάλιστα τέλειωσε η μελάνη του λέει μια παράδοση, χρησιμοποίησε τον ένα του χαυλιόδοντα προκειμένου να συνεχίσει τη συγγραφή. Τον κοιτάω και πέφτω κι εγώ στην παγίδα. Σκέφτομαι ότι ο δικός μας Θεός είναι ανθρωπόμορφος, τέλειος Θεός και τέλειος άνθρωπος. Τί νόημα έχει ένας θεός με κεφάλι ελέφαντα, σώμα ανθρώπου και τέσσερα χέρια; Δεν μου είναι οικείος, δεν τον καταλαβαίνω· δεν μου λέει τίποτε. Μετά όμως διαβάζω. Ο Ganesh, σύμφωνα με μια από τις πολλές εκδοχές του μύθου, ήταν γιος της Parvati και του Shiva. H Parvati του ζήτησε να καθίσει στην πόρτα του λουτρού, προκειμένου να εμποδίσει οποιονδήποτε ανεπιθύμητο να μπεί μέσα την ώρα που θα έπαιρνε το μπάνιο της. Ο Ganesh υπάκουσε την μητέρα του, υποσχέθηκε ότι δεν θα άφηνε κανέναν να μπεί κι έκατσε έξω από την πόρτα. Τότε ήρθε ο Shiva, ο οποίος ήθελε να μπεί στο λουτρό· όμως ο Ganesh πιστός στην υπόσχεσή του δεν του το επέτρεπε. Τότε ο Shiva εκνευρισμένος έσυρε το σπαθί του και του έκοψε το κεφάλι. Όταν η Parvati συνειδητοποίησε τί συνέβη, ζήτησε από τον Shiva να αντικαταστήσει το κεφάλι του παιδιού της. O Shiva έψαξε στη ζούγκλα και το πρώτο κομμένο κεφάλι που βρήκε ήταν αυτό ενός ελέφαντα. Έτσι ο Ganesh απέκτησε κεφάλι ελέφαντα κι έγινε από τους πιο αγαπητούς θεούς του Ινδουϊστικού πανθέου. Μια όμορφη ιστορία τιμής, ζωικής δύναμης, πάθους, προσήλωσης στο καθήκον, εξιλέωσης, αλλά και μητρικής αγάπης και αναγέννησης της φύσης και του ίδιου του ανθρώπου, που βρίσκει κανείς σε κάθε μυθολογία και σε κάθε πολιτισμό, με διαφορετικές μορφές και εκδοχές. Όσο διαφορετικοί κι αν είμαστε οι άνθρωποι, είμαστε κατα βάση ίδιοι, κάτοικοι της ίδιας γης, με τις ίδιες ανάγκες, πόθους και πάθη, το ίδιο κτήνη αλλά και θεοί, πλήρεις δυσωδίας αλλά και μεγαλείου την ίδια στιγμή. Ας είναι αυτό το κείμενο μια αποθέωση του ανθρώπινου είδους, ένας μικρός φόρος τιμής στους διαφορετικούς ανθρώπινους πολιτισμούς και έθιμα, σε όλα αυτά που είναι ταυτόχρονα τόσο οικεία αλλά και τόσο ξένα, μια γιορτή, ένα πανηγύρι της διαφορετικότητας.

 

‘Ομήρου Οδύσσεια’, μτφ Μανόλη Χατζηγιακουμή, Κέντρον Ερευνών & Εκδόσεων, Αθήνα 2015

Η εικόνα είναι από τον πίνακα του Pablo Picasso ‘Ταυρομαχία’ του 1934.

 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s